Đánh giá thì làm gì?

Ảnh đại diện thuytrang, viết ngày 06/09/2019

Má»™t trong những câu hỏi hay những kỳ vọng mà tôi hay nhận được nhất từ các bạn tham gia khóa học là, “Làm sao để không Ä‘ánh giá nữa?” Đối vá»›i tôi thì, câu hỏi này rất thú vị.

Đầu tiên, khi nói chuyện kỹ hÆ¡n má»™t chút, tôi nhận ra Ä‘iều mà các bạn thật sá»± muốn là sá»± hòa hợp trong các mối quan hệ, sá»± bình an trong tâm hồn, sá»± chấp nhận đối vá»›i chính bản thân mình và vá»›i người khác. Đó đều là những mong muốn rất đẹp, rất rất đẹp.

NhÆ°ng tôi cÅ©ng hay hỏi các bạn, việc chúng ta không Ä‘ánh giá người khác có chắc chắn khiến bạn đạt được những mong muốn Ä‘ó không?

Và thật ra câu hỏi đầu tiên sẽ là, “Việc không Ä‘ánh giá có dá»… hay không?” Nếu câu trả lời của bạn là “Có, mình chẳng Ä‘ánh giá ai hay cái gì bao giờ.”, thì tôi sẽ xin phép mời bạn thá»­ má»™t thí nghiệm nho nhỏ - quan sát suy nghÄ© của bạn trong má»™t ngày và ghi lại những lần bạn Ä‘ánh giá những thứ xung quanh mình. Tôi Ä‘ã từng đặt câu hỏi này trong má»™t lá»›p NVC(*) của mình, chỉ có Ä‘iều phạm vi quan sát chỉ là 20’ của má»™t cuá»™c trò chuyện vừa diá»…n ra xong. Đầu tiên mọi người lắc đầu, nhÆ°ng chỉ má»™t lúc sau, bắt đầu có những bạn “thú nhận” rằng họ Ä‘ã Ä‘ánh giá, trÆ°á»›c khi “thú nhận” thì tất nhiên phải có câu “Mình xin lá»—i bạn, nhÆ°ng mình Ä‘ã lỡ nghÄ© rằng…”

Xin lá»—i, là bởi chúng ta thường ngay lập tức cho rằng Ä‘ánh giá là má»™t Ä‘iều không tốt (bằng má»™t cách rất trá»› trêu, câu “Đánh giá là không tốt” cÅ©ng là má»™t sá»± Ä‘ánh giá nốt). Nếu để ý má»™t chút, tôi nghÄ© là có nhiều khả năng bạn sẽ thấy chúng ta Ä‘ánh giá tá»± Ä‘á»™ng nhÆ° má»™t bản năng. “Trời hôm nay khó chịu thật đấy.”, “Sao hôm nay Ä‘ông người thế nhỉ?”, “Bông hoa này đẹp thật đấy.”, “Bông hoa này đẹp thì đẹp mà chẳng có mùi thÆ¡m gì cả.”, “Bạn này nhìn buồn cười thế nhỉ?”, “Sao hôm nay lão chồng của mình lại khó ở thế nhỉ?”, “Ô, sao lại có thể có cái kiểu suy nghÄ© kỳ quặc thế nhỉ?” vân vân và vân vân. Khi có má»™t thứ gì Ä‘ó đập vào mắt, vào tai chúng ta, chúng ta Ä‘ánh giá nó.

Và bởi vì tôi luôn nghÄ©, cái gì mà Ä‘ã tồn tại thì hẳn là sẽ có ý nghÄ©a của nó. Cái gì cÅ©ng thế, nữa là má»™t thứ nhiều quá nhiều nhÆ° các Ä‘ánh giá của chúng ta. Ta thường không tá»± nhiên làm má»™t thứ gì Ä‘ó chẳng nhằm mục Ä‘ích gì hay thỏa mãn nhu cầu gì.Thế, chúng ta Ä‘ánh giá để làm gì?

Tôi thì tin rằng, nếu nhÆ° con người không Ä‘ánh giá, chắc chúng ta Ä‘ã tuyệt chủng từ thời nào Ä‘ó rồi. Hãy thá»­ tưởng tượng nếu bạn sống ở thời nguyên thủy, ở trong rừng, và trÆ°á»›c mắt bạn là má»™t con hổ, nếu lúc ấy bạn không Ä‘ánh giá “Äây là má»™t loài thú dữ và nó có thể ăn thịt mình” mà lúc ấy chỉ quan sát mà không Ä‘ánh giá, thì nhiều khả năng là bạn sẽ không thể đứng Ä‘ó quan sát được quá lâu (chắc là đến khi con hổ vồ lấy bạn).

Bởi thế nên, Ä‘ánh giá dường nhÆ° là má»™t bản năng mà chúng ta làm má»™t cách vô cùng tá»± nhiên. Tôi Ä‘ã từng hỏi “Việc Ä‘ánh giá phục vụ cho những nhu cầu nào của chúng ta?” vá»›i nhiều nhóm học viên của mình, và cuá»™c thảo luận của chúng tôi cÅ©ng rất Ä‘a dạng. Nhu cầu dá»… thấy nhất là sá»± an toàn - ta Ä‘ánh giá xem Ä‘iều này có tốt vá»›i mình hay không, có nên quan hệ vá»›i những người này hay không, có nên tin tưởng má»™t ai Ä‘ó hay không, có nên ở lại hay chạy trốn. Nhu cầu về sá»± phát triển và trưởng thành - ta Ä‘ánh giá bản thân mình bởi muốn mình có thể tốt hÆ¡n, Ä‘ánh giá người khác bởi ta nghÄ© họ có thể trở nên tốt hÆ¡n. Nhu cầu về sá»± rõ ràng và sá»± thấu hiểu - ta muốn hiểu được lý do đằng sau việc má»™t người làm Ä‘iều mà họ làm, bằng cách nhìn nó qua lăng kính của mình, bằng việc lấy bản thân mình làm nguồn tham chiếu. Nhu cầu về sá»± lá»±a chọn (choice) - khi Ä‘ánh giá, ta có nhiều cÆ¡ sở hÆ¡n để Ä‘Æ°a ra quyết định và có nhiều khả năng để Ä‘Æ°a ra quyết định Ä‘úng đắn hÆ¡n. Nhu cầu về tính hiệu quả - ta Ä‘ánh giá dá»±a trên khuôn mẫu Ä‘ã được định sẵn hoặc kinh nghiệm của mình, để không phải suy nghÄ© quá nhiều xem cái gì là Ä‘úng hay sai. Nhu cầu về sá»± chấp nhận - khi ta tin theo má»™t định kiến hay quy chuẩn xã há»™i nào Ä‘ó, ta có nhiều khả năng được xã há»™i Ä‘ó chấp nhận hÆ¡n.

Và bất cứ nhu cầu nào khác mà bạn quan sát thấy ở chính mình má»—i khi bạn Ä‘ánh giá. Và bạn thấy đấy… những nhu cầu này, cÅ©ng Ä‘âu có gì là xấu, phải không bạn?

Trong những thá»±c hành của NVC mà tôi xây dá»±ng cho mình, câu hỏi tiếp theo sau khi nhận ra các nhu cầu đằng sau, sẽ là “Äánh giá có phải là cách tốt để Ä‘áp ứng những nhu cầu này hay không?” Có rất nhiều người lầm tưởng rằng NVC là không Ä‘ánh giá, nhÆ°ng thật ra, NVC chỉ không có thang Ä‘ánh giá Ä‘úng -sai thôi, còn có má»™t thang Ä‘ánh giá khác vẫn được dùng, đấy là “Cách này, lá»±a chọn này, hành Ä‘á»™ng này có Ä‘áp ứng được nhu cầu hay không?”

Đôi khi là có. Và nếu là có thì chắc là ta không cần để ý đến nó quá nhiều.

Đôi khi là không. Hoặc là có, nhÆ°ng nó lại ảnh hưởng đến những nhu cầu khác nhÆ° sá»± hòa hợp, sá»± bình an ná»™i tâm, vân vân. Khi ấy, có thể ta cần quan sát kỹ hÆ¡n những Ä‘ánh giá của mình, và ghi nhận những đặc trÆ°ng có thể ít nhiều gây rắc rối của nó.

Đặc trÆ°ng có nhiều khả năng gây rắc rối nhất của Ä‘ánh giá có lẽ là sá»± chủ quan - bởi ta dùng bản thân làm nguồn tham chiếu để Ä‘ánh giá thế giá»›i xung quanh. Và bởi má»™t người có má»™t cái “bản thân” khác nhau, nên nếu mang các Ä‘ánh giá ra để trò chuyện vá»›i nhau, thì có thể không phải là má»™t ý tưởng hay lắm; hoặc kể cả nếu mang nó ra trò chuyện vá»›i nhau, thì có thể ta cần ghi nhận sá»± chủ quan này của các Ä‘ánh giá, bởi không có Ä‘ánh giá nào là sá»± thật tuyệt đối cả.

Má»™t đặc trÆ°ng khác của Ä‘ánh giá mà tôi thấy cÅ©ng khá rắc rối, là tính thời Ä‘iểm của nó - bởi ta Ä‘ánh giá phần nhiều dá»±a trên kinh nghiệm của bản thân. Vậy nên má»™t Ä‘ánh giá có thể là phù hợp vá»›i ta tại thời Ä‘iểm hiện tại nhÆ°ng vài khoảnh khắc sau nó Ä‘ã khác rồi. Có thể là bởi đối tượng mà ta Ä‘ánh giá Ä‘ã thay đổi, hoặc chính bản thân chúng ta - nguồn tham chiếu Ä‘ã thay đổi.

Câu hỏi tiếp theo đặt ra sẽ là “Ghi nhận rồi thì làm gì vá»›i chúng?” Thật ra là tôi không có câu trả lời nào cho bạn cả, nhÆ°ng có má»™t câu nói mà tôi rất thích và muốn chia sẻ vá»›i bạn, “Curiosity and judgement cannot be in the same place.” (Khi thá»±c sá»± tò mò má»™t cách thuần khiết, các Ä‘ánh giá của bạn sẽ biến mất.)

Từ “tò mò” được dùng ở Ä‘ây không có nghÄ©a giống nhÆ° tọc mạch, mà Ä‘Æ¡n giản là “tôi không biết chắc và tôi muốn được biết.” Nếu sá»± Ä‘ánh giá mang tính chủ quan bởi bạn Ä‘ánh giá dá»±a trên bản thân mình, bạn có tò mò về cái “bản thân” của người khác và sá»± chủ quan của họ không? Nếu sá»± Ä‘ánh giá mang tính thời Ä‘iểm, bạn có tò mò xem bây giờ nó Ä‘ã thay đổi nhÆ° thế nào không?

Bất cứ khi nào bạn tá»± hỏi “Ô sao lại có thể làm nhÆ° thế được nhỉ?”, ngoài việc nhận diện sá»± Ä‘ánh giá bên trong Ä‘ó, hãy nhận diện cả mong muốn được hiểu của bạn nữa. Hãy thá»­ tá»± hỏi, “Cái này lạ thật đấy! Điều gì nằm sau đấy nhỉ?”

Và bằng cách Ä‘ó, tôi hi vọng rằng, bạn sẽ chăm sóc được cho mong muốn về sá»± hòa hợp (bởi khi hiểu, ta má»›i có thể thÆ°Æ¡ng), về sá»± chấp nhận (bởi khi hiểu, ta má»›i có thể chấp nhận), về sá»± bình an (bởi khi hiểu, ta má»›i có thể bình an), thay vì việc khó chịu, chán ghét và tìm cách loại bỏ sá»± Ä‘ánh giá của mình.

Bởi dù Ä‘ánh giá hay không Ä‘ánh giá, Ä‘iều mà ta hÆ°á»›ng tá»›i cuối cùng, vẫn là để chăm sóc cho những gì tốt đẹp mà ta muốn dành cho mình và cho người khác.

Yêu thÆ°Æ¡ng, 
Lạc

Bài viết có liên quan