Chiến lược đại dương xanh - tầm nhìn của người lãnh đạo

Chiến lược đại dương xanh - đây là tựa sách làm khuynh đảo giới quản trị trong thời gian dài, được cho là cuốn sách bất kỳ nhà lãnh đạo, hay sinh viên Quản trị kinh doanh nào cũng nên đọc. Rốt cuộc chiến lược đại dương xanh là gì? Nó có vai trò như thế nào trong tư duy nhà quản trị, quá trình định hướng cũng như dẫn dắt đội nhóm, hay rộng hơn là doanh nghiệp của nhà lãnh đạo? Bạn có thể trả lời các câu hỏi trên trong bài viết ngày hôm nay.
1. Người lãnh đạo là gì, những kiểu “leadership”
Leadership vốn là thuật ngữ được nhiều tài liệu nhắc đến ngày nay, tiếng Việt có thể dịch thành kỹ năng lãnh đạo. Nhưng từ lúc nào người ta cần những nhà lãnh đạo?
Chúng ta có thể thấy, thế giới trải qua rất nhiều những thời kỳ phát triển, và không có thời kỳ nào là không cần những người lãnh đạo. Kỹ năng lãnh đạo từ đó mà phát triển và chuyển biến theo quá trình phát triển của con người. Nhưng mãi đến thế kỷ 21, kỹ năng lãnh đạo mới trở nên thịnh hành và phổ biến, hay chúng ta có thể nói, mãi đến tận bây giờ, việc rèn luyện kỹ năng leadership mới trở nên phổ cập, hay ai cũng có thể luyện tập.
Ngay từ thời nguyên thủy, khi xã hội vẫn chưa có tầng lớp, con người cổ xưa đã sống theo bầy đàn - hay dùng từ ngữ hiện đại hơn là sinh sống theo nhóm. Có thể lúc này vai trò của người lãnh đạo chưa quan trọng, nhưng tất nhiên sẽ có một người “đầu đàn” dẫn theo những người còn lại đi săn bắt hái lượm - leadership hay tư duy nhà quản trị lúc này chưa được đề cao do thức ăn còn quá dư thừa và không cần quá nhiều chiến lược để dẫn dắt đội nhóm. Tuy nhiên đến khi của cải dư thừa, giai cấp, tầng lớp và nhà nước bắt đầu xuất hiện, những người thủ lĩnh cũng từ đó mà xuất hiện theo. Chúng ta bắt đầu thấy sự hiện diện của leadership từ thời kỳ này - dù chưa phổ biến nhưng đã có mầm mống. Như vậy, phải chăng, người lãnh đạo xuất hiện khi con người chúng ta sống và làm việc theo đội nhóm, đồng thời cần cạnh tranh để sinh tồn? Như vậy, nhà lãnh đạo cần có trong mình tư duy nhà quản trị và óc chiến lược để dẫn dắt đội nhóm thành công, đó là điều không thể chối cãi.

(hình ảnh 1: những nhà lãnh đạo có thể đã xuất hiện lâu hơn chúng ta tưởng)
Từ đây chúng ta có thể hiểu nhà lãnh đạo chính là những người đứng đầu các đội nhóm. Vậy có những kiểu nhà lãnh đạo nào? Người ta phân chia các kiểu nhà lãnh đạo theo phong cách lãnh đạo (leadership style) của người đó. Bao gồm các kiểu lãnh đạo dưới đây.
Lãnh đạo dân chủ - democratic leadership: Đây là phong cách lãnh đạo được ưa chuộng và được lòng nhân viên. Theo phong cách này, bạn sẽ là người lãnh đạo luôn lắng nghe và tạo cơ hội để nhân viên phát biểu đồng thời đóng góp ý kiến. Điều bạn thực hiện trong các cuộc thảo luận sẽ là đưa ra các ý kiến cùng nhân viên, tạo biểu quyết và đưa ra quyết định cuối cùng dựa trên sự tổng hợp hoặc kết quả biểu quyết cuối cùng. Giống như nguyên tắc “tập trung dân chủ”, mọi quyết định được đưa ra như phương hướng đường lối chiến lược của công ty luôn được quyết định dựa trên ý kiến của các nhân viên, sự tôn trọng và mong muốn cùng phát triển.
Lãnh đạo độc đoán - autocratic leadership: Nếu sếp của bạn có phong cách lãnh đạo độc đoán, tôi tin chắc bạn đang làm việc trong một môi trường khá độc hại. Người lãnh đạo độc đoán thường không nghe ý kiến hoặc góp ý từ nhân viên, họ bắt nhân viên thực hiện theo quyết định của mình. Đây là một phong cách lãnh đạo được cho là thiếu tư duy nhà quản trị, khá lạc hậu và không còn được áp dụng nhiều nữa.
Lãnh đạo trao quyền - laissez faire leadership: Phong cách lãnh đạo này được giải thích qua tiếng việt là “hãy để họ làm đi”, tức là trao hầu hết quyền hạn cho nhân viên. Đây là phong cách lãnh đạo tự do, gần giống dân chủ nhưng người lãnh đạo sẽ trao trực tiếp quyền hạn cho nhân viên. Điều này dễ dẫn đến tình trạng dân chủ quá trớn, vì vậy các chuyên gia cho rằng, để đội nhóm cũng như công ty phát triển, trong quá trình thực thi phong cách lãnh đạo trao quyền, nhà lãnh đạo cần biết cách thiết lập các nguyên tắc nhóm, tạo ra môi trường tự do trong khuôn khổ.
Lãnh đạo chiến lược - strategic leadership: Đây là phong cách lãnh đạo thể hiện tầm nhìn của nhà quản trị, họ cần cân bằng những hoạt động hiện tại của đội nhóm. Đồng thời là phương hướng, chiến lược phát triển của công ty. Những nhà lãnh đạo này thường là những người có tầm nhìn xa. Họ nắm trong tay không chỉ thuật đối nhân, mà còn các chiến lược mang tính dài hạn cho công ty cũng như đội nhóm (ví dụ như thứ chiến lược mà tôi sắp giới thiệu với bạn dưới đây) và những chiến lược quan trọng dành cho nhà quản trị.
Lãnh đạo chuyển đổi - transformational leadership: Những người lãnh đạo chuyển đổi không chỉ mang trong mình kỹ năng lãnh đạo mà còn là lòng quan tâm đến sự phát triển thực sự của các thành viên trong nhóm. Người lãnh đạo theo phong cách này thường đặt ra các mục tiêu ngắn hạn cho nhân viên, sau đó tăng tốc và thúc đẩy nhân viên đạt được các mục tiêu nhanh hơn - từ đó tạo ra sự phát triển và vượt qua giới hạn của nhân viên. Đây là phong cách lãnh đạo tạo nên sự phát triển toàn diện - cả nhân viên lẫn công ty đều cùng nhau phát triển.
Lãnh đạo giao dịch - transactional leadership: Đây là kiểu lãnh đạo dựa trên KPI. Họ đề ra cho bạn những mục tiêu cần đạt được và trả lương theo mức độ hoàn thành các mục tiêu ấy, thậm chí là trả hoa hồng trên đầu các sản phẩm/dịch vụ bạn bán được (giả dụ như bạn bán hàng). Bạn có muốn làm việc cùng những nhà lãnh đạo như thế này không?
Lãnh đạo huấn luyện - coach style leadership: Đây là kiểu lãnh đạo tập trung vào con người. Họ tạo môi trường và huấn luyện giúp nhân viên phát triển vượt bậc, tạo ra những lợi thế chuyên môn cho nhân viên, giao cho nhân viên những công việc mới mẻ và từ đó mà giúp nhân viên vượt qua giới hạn của bản thân. Đây là phong cách lãnh đạo tập trung nhiều vào thành công của mỗi cá nhân trong đội nhóm, tạo nên sự thỏa mãn cho tất cả các thành viên trong quá trình làm việc.
Lãnh đạo quan liêu - bureaucratic leadership: Những nhà lãnh đạo quan liêu là những người có tư duy nhà quản trị lạc hậu và cổ hủ. Họ coi trọng những quy tắc đã có sẵn trong công ty, vì vậy mà trước những ý kiến mang tính chất quá mới mẻ, “out of the box”, họ sẵn sàng bác bỏ để giữ nguyên những lề thói cũ. Đây là một ý tưởng không hay trong thị trường yêu cầu sự sáng tạo và không ngừng đổi mới như ngày nay. Vì vậy, các nhà lãnh đạo kiểu này thường chỉ còn tồn tại trong các công ty “già”, lâu đời và chậm chạp trong quá trình chuyển đổi.

(hình 2: các kiểu lãnh đạo bạn sẽ gặp trong quá trình làm việc)
Giờ là thời gian để suy ngẫm lại, bạn là kiểu người lãnh đạo nào thế? Hoặc nếu trở thành nhà lãnh đạo, bạn sẽ chọn kiểu phong cách lãnh đạo nào?
2. Vai trò của người lãnh đạo
Giống như một con rắn cần đầu, người lãnh đạo chính là người dẫn dắt, đưa ra các phương hướng, chiến lược chỉ đạo giúp cho đội nhóm ngày càng đi lên và phát triển. Vì lý do này, tư duy quản trị, tầm nhìn chiến lược chính là thứ rất cần thiết với người lãnh đạo. Họ cần học cách rèn luyện kỹ năng lãnh đạo mỗi ngày. Ở thời nào cũng vậy, người lãnh đạo lưu danh thiên cổ thường là một trong hai kiểu lãnh đạo: một là xuất chúng đến độ khiến cho đội nhóm phát triển vượt bậc, hai là quân phiệt và độc đoán, khiến cho đội nhóm bị tan rã và gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Và người lãnh đạo thời xưa thường là những đấng thiên tử - người đứng đầu một nước, tướng quân - người đứng đầu quân đội. Họ chính là những vị trí điển hình đại diện cho các kiểu leadership thời xưa. Đến ngày nay, do nhu cầu hoạt động nhóm, hợp tác cùng nhau phát triển ngày càng gia tăng, người ta cần nhiều hơn những nhà lãnh đạo. Do dó, leadership được phổ cập rộng rãi hơn, một phần cũng là do văn minh loài người ngày càng phát triển.
Vai trò của người lãnh đạo từ lâu đã được khẳng định, quân mất tướng như rắn mất đầu, bàn cờ mà thiếu vua thì coi như thua. Người lãnh đạo chính là trái tim của đội nhóm. Tuy nhiên muốn trở thành trái tim giúp đội nhóm sống, người lãnh đạo cũng cần những phẩm chất và kỹ năng leadership nhất định. Theo quan điểm của tôi, người lãnh đạo giỏi không nhất thiết cần có chuyên môn giỏi hơn nhân viên của mình, họ cần những kỹ năng và phẩm chất bao quát hơn như thế. Và sau đây là một vài gợi ý của tôi về phẩm chất và kỹ năng leadership của người đứng đầu.

(Hình ảnh 3: Các yếu tố cần có của người lãnh đạo)
Đầu tiên, họ cần có tầm nhìn. Tôi tin đây là một trong những yếu tố tiên quyết của leadership. Các đội nhóm luôn cần sự phát triển liên tục, nếu không có tầm nhìn, người trưởng nhóm - leader sẽ không thể dẫn dắt nhóm đi lên. Họ có thể không đi sâu vào chuyên môn, trong một nhóm sẽ luôn có những chuyên gia đảm nhiệm vai trò này. Họ cần biết nhìn xa - để vạch rõ lộ trình tương lai cho đội nhóm. Đó là một điều cần thiết. Tôi sẽ giới thiệu một trong những chiến lược giúp nhà lãnh đạo có một tầm nhìn đúng đắn tại phần tiếp theo.
Tôi tin vào sự lãnh đạo vì con người. Hiện tại, con người đang nắm giữ vị trí trung tâm của sự sống. Loài người làm tất cả mọi điều chỉ vì chính họ mà thôi. Để đội nhóm đi lên, trước hết con người trong đội nhóm ấy phải đi lên trước hết. Vì vậy tôi nghĩ chúng ta không cần quá nhiều những kỹ xảo lãnh đạo, tôi nghĩ cốt lõi của leadership nên tập trung vào con người. Thứ nhất, con người ở đây là chính bản thân họ, để họ có tầm nhìn và có thể đưa đội nhóm đi xa. Thứ hai, con người ở đây chính là những thành viên trong nhóm. Nhóm không thể phát triển nếu các thành viên trong nhóm dậm chân tại chỗ. Tư duy quản trị, theo tôi không phải làm cách nào để quản trị con người, mà giúp họ ngày càng phát triển hơn. Như vậy, kết quả sẽ xảy ra theo hai hướng: Một là, khi các nhân viên phát triển quá nhanh, họ sẽ có xu hướng đi đến những nơi rộng lớn hơn để thỏa sức vùng vẫy. Điều này là điều mà các nhà quản trị không mong muốn, vì vậy nhiều người chọn cách kìm hãm nhân viên của họ. Tôi không tán thành cách làm này. Hai là, nhân viên phát triển kéo theo công ty cùng phát triển. Đây đương nhiên là điều mà tất cả các nhà quản trị đều muốn, muốn làm được điều này, họ cần có chiến lược để tốc độ phát triển của công ty bằng hoặc nhanh hơn sự phát triển của nhân viên. Họ cần tạo động lực, và cùng nhân viên của mình làm nên những điều diệu kỳ. Bạn nghĩ sao về hướng thứ hai này?
Nhưng “dò sông, dò biển dễ dò; mấy ai lấy thước mà đo lòng người?”. Vì vậy, nhà quản trị cũng cần biết cách đọc tâm nhân viên. Không phải để thao túng nhân viên mà để hiểu nhân viên - dù đôi lúc họ không nói ra, tìm cách phát triển và giúp nhân viên ngày càng cải thiện hơn. Tôi xin phép nhắc lại một lần nữa, tôi tin tưởng vào cách lãnh đạo tập trung vào con người. Đồng thời đó, nhà lãnh đạo cũng cần có tầm nhìn chiến lược. Bạn sẽ nghĩ đây là một tiêu chuẩn kép? Nhưng nếu quá tập trung vào một thứ, tôi không tin rằng bạn sẽ thành công dẫn dắt đội nhóm đi lên.
Vì vậy, hãy đọc phần tiếp theo để phát triển tầm nhìn chiến lược của bạn - những người lãnh đạo của hiện tại cũng như tương lai.
3. Chiến lược đại dương xanh là gì ?
Nói nhiều về nhà lãnh đạo, tôi chắc chắn họ cần tập trung vào con người. Tuy nhiên, nếu muốn đội nhóm có thể đi xa, bên cạnh kỹ năng leadership, người lãnh đạo cần có tư duy quản trị, tầm nhìn chiến lược. Chiến lược đại dương xanh là một trong những chiến lược phát triển doanh nghiệp được nghiên cứu và ưa chuộng trên thị trường. Trái ngược với chiến lược này, người ta thường nhắc về chiến lược đại dương đỏ.
Màu đỏ chính là màu sắc của sự tranh đấu, bạn nghĩ sao về một đại dương đỏ? Đó là một đại dương đầy chiến tranh, trong đó cá lớn nuốt cá bé, người ta tranh đua đến sứt đầu mẻ trán. Đó là một thị trường rộng lớn và đầy đối thủ. Chiến lược đại dương xanh nhắc về một đại dương thanh bình và ít đổ máu hơn. Làm thế nào để tìm ra được đại dương xanh như vậy trong thị trường? Đó là các thị trường ngách. Thị trường ngách chính là những thị trường nhỏ, ít đối thủ có thể được tạo ra bằng cách tiếp cận hoặc những ngành hàng mới lạ. Dĩ nhiên, thị trường ngách luôn đối diện với nguy cơ bị sao chép từ các đối thủ. Vì vậy, các doanh nghiệp luôn cần tìm unique selling point hoặc luôn đổi mới và sáng tạo không ngừng.
Điểm mấu chốt trong chiến lược đại dương xanh là tìm ra giá trị mới cho sản phẩm của mình, từ đó tiếp cận những đối tượng mới hoặc khai thác những thị trường mới ít đối thủ cạnh tranh. Thay vì nhảy vào một vùng biển đầy cá mập để kiếm ăn, người lãnh đạo có thể dẫn đội nhóm của mình vào những vùng biển xanh - ít đối thủ cạnh tranh để câu cá.

(Hình ảnh 4: chiến lược đại dương xanh hay sự tập trung vào thị trường ngách)
Có thể bạn vẫn chưa hiểu lắm về thị trường ngành - một trong những yếu tố then chốt mà chiến lược đại dương xanh nhắc đến. Có thể hiểu rằng, thay vì sản xuất sản phẩm tiêu dùng cho một nhóm đông dân cư, bạn có thể sản xuất một sản phẩm phục vụ cho một nhóm đối tượng duy nhất mà thôi. Như vậy, bạn cần xác định điều gì? Điều cần xác nhận chính là đặc điểm khách hàng của bạn - càng cụ thể càng tốt, vấn đề họ gặp phải và giải pháp mà bạn mang lại cho họ là gì. Ví dụ, giới trẻ ngày nay đang gặp phải vấn đề về mất định hướng - đây là một đại dương đỏ, bởi có rất nhiều trung tâm hướng nghiệp đã đánh trúng insight này. Youth+ phát triển sản phẩm định hướng, nâng cấp giá trị để khai thác thị trường ngách như sau:
Nhóm đối tượng Youth+ hướng đến là nhóm sinh viên năm 3 năm 4 tại các trường đại học trên địa bàn cả nước.
Những bạn này gặp vấn đề mất định hướng, tuy nhiên mất định hướng của họ thường xoay quanh các vấn đề:
- mông lung không biết chọn chuyên ngành nào để theo trong ngành học rộng lớn của mình
- biết lộ trình nghề nghiệp của bản thân nhưng lại mông lung không biết bắt đầu từ đâu
- không tìm được chỗ thực tập nên hoang mang về con đường trước mặt.
Như vậy, vì nhóm đối tượng đã được thu nhỏ và xác định rõ ràng - Youth+ đã tìm ra được thị trường ngách cho mình với chương trình Định hướng bản thân, Sẵn sàng sự nghiệp - giúp giải quyết toàn bộ mối lo trên với các lợi ích cho các học viên như:
- Được tư vấn lộ trình nghề nghiệp rõ ràng (dựa trên nhu cầu của cá nhân học viên, ngành học và cơ hội ngành nghề) từ chuyện gia
- Được kết nối mentor 1-1 là những anh chị đã làm lâu năm trong ngành
- Được giới thiệu chỗ thực tập, việc làm sau 6 tháng đồng hành
Thị trường ngách tiềm năng vì nó ít đối thủ cạnh tranh, và hơn hết là đáp ứng được xu thế của thời đại ngày nay - nhu cầu cá nhân hóa.
4. Vai trò của chiến lược đại dương xanh trong quá trình hình thành tầm nhìn và tư duy lãnh đạo
Chiến lược đại dương xanh có thực sự cần thiết cho các leader trong quá trình hình thành tầm nhìn, khả năng leadership và tư duy quản trị? Tôi tin rằng có. Nhưng dĩ nhiên, một nhà lãnh đạo không thể duy trì đội nhóm chỉ dựa vào một loại chiến lược. Theo quan điểm của tôi, chiến lược đại dương xanh giúp nhóm có vị trí và đứng vững trên thị trường. Một đội nhóm sinh ra không thể không có mục đích và mục tiêu rõ ràng. Để khai thác được thị trường, giảm thiểu tối đa sự cạnh tranh, tôi tin các nhà lãnh đạo cần biết đến chiến lược đại dương xanh để tạo ra ưu thế cho đội nhóm cũng như doanh nghiệp của mình. Còn nếu bạn tạo lập một đội nhóm không phải để phát triển, giải quyết vấn đề của xã hội hoặc tạo ra giá trị, bạn có thể không quan tâm đến những quan điểm trong bài viết này. Tôi tôn trọng sự lựa chọn của bạn.
5. Kết luận
Bài viết này không phải là những quan điểm đi sâu vào phân tích chiến lược đại dương xanh và cách áp dụng nó. Nếu bạn muốn đọc những phân tích sâu hơn, bạn có thể tham khảo bài viết này. Còn tôi, tôi muốn nhắc đến vai trò của chiến lược đại dương xanh nói riêng và tầm nhìn chiến lược nói chung đối với một người lãnh đạo.
Leadership không phải khả năng bẩm sinh, vì thế việc rèn luyện kỹ năng lãnh đạo cũng không phải không thể. Tôi tin chắc rằng, rèn luyện kỹ năng lãnh đạo xoay quanh hai vấn đề chính: Một là, tập trung vào con người. Hai là, phát triển tư duy quản trị và tầm nhìn chiến lược của người đứng đầu.
Nếu bạn lướt qua các phần trên và đến ngay phần kết luận, bạn vừa bỏ lỡ những nguyên tắc lãnh đạo quý giá.
Hãy đọc lại thật kỹ bài viết này để dẫn dắt đội nhóm đi lên trong thị trường cạnh tranh ngày nay và trở thành người leader ai cũng muốn làm việc cùng nhé.