Khoa học

CHIẾN TRANH KIẾN: BIỂU TƯỢNG BẤT DIỆT CHO LÝ TƯỞNG “VÌ CỘNG ĐỒNG”.

Ảnh đại diện tác giả Quỳnh Phương Anh Đỗ
Quỳnh Phương Anh Đỗ · 10 phút đọc · 999 lượt xem
Ảnh bìa bài viết CHIẾN TRANH KIẾN: BIỂU TƯỢNG BẤT DIỆT CHO LÝ TƯỞNG “VÌ CỘNG ĐỒNG”.

Chắc chắn phải có lý do gì đó, khiến chiến đấu trở thành một phần trong bản năng của rất nhiều loài động vật. Vì nếu sự nhân nhượng có thể giúp chúng tồn tại, chẳng lý do gì tiến hóa lại tạo ra cơ chế nhiều rủi ro hơn là đấm nhau để sinh tồn.

Việc đấm nhau vốn đã căng thẳng, nhưng đặc biệt căng thẳng hơn trong cộng đồng những loài có bản năng xã hội cực cao (ultra-society) như người, kiến và ong. Vì những loài này luôn đấm nhau với số lượng lớn và tạo ra thương vong rất lớn trong mỗi cuộc chiến. Và chỉ mỗi loài người mới thấy phiền về việc này trong thời gian gần đây.

Loài kiến thì không thế, chúng không thấy phiền về việc giết chóc.

Loài động vật có tính xã hội bậc cao này là ví dụ tiêu biểu nhất cho hành vi chiến tranh trong tự nhiên; nếu không muốn nói là chúng có sự tương đồng đến mức đáng kinh ngạc với hành vi chiến tranh ở người.

Điểm tương đồng ở tính xã hội bậc cao là kiến và người nếu đứng đơn lẻ, sẽ không còn là kiến và người - mà chỉ là hai sinh vật yếu ớt nhỏ nhoi giữa đại ngàn sinh vật. Kiến là kiến và người là người khi ở trong xã hội của chúng. Vì nếu một cá thể sapiens được phát triển cách ly với xã hội loài người, thì có còn những đặc điểm đại diện cho loài được nữa hay không (về mặt hành vi, tâm lý…)?

Loài kiến còn cực đoan hơn thế, vì chúng thậm chí không thể sống nổi khi bị tách khỏi xã hội của mình. Qua hàng trăm triệu năm tiến hóa, tập tính xã hội đã tạo những sự phân hóa sâu sắc trong cấu trúc đàn kiến [1]. Mỗi cá thể trong đàn lại có cấu tạo, vai trò và chức năng khác nhau và chúng chỉ có thể tồn tại khi hợp tác cùng nhau.

Cơ bản, một đàn kiến sẽ bao gồm: đứng đầu là kiến chúa, có nhiệm vụ sinh sản duy trì đàn kiến. Kế đến là kiến thợ (hầu hết là kiến cái), chịu trách nhiệm xây dựng, tìm kiếm thức ăn, chăm sóc kiến chúa và con non. Ở một số loài, kiến thợ có sự phân hóa kích thước khá rõ rệt. Những con có kích thước lớn hơn sẽ trở thành kiến lính [2], chịu trách nhiệm bảo vệ lãnh thổ và các thành viên trong đàn. Còn lại, chỉ một số rất ít cá thể là kiến đực, và thường chúng cũng chỉ có nhiệm vụ giao phối; rồi chết ngay sau đó.

Dưới mắt thường, loài kiến trông có vẻ vô hại. Nhưng nhìn sâu hơn một chút, chúng đã biết cách làm nông nghiệp: cắt lá làm phân trồng nấm [3], chăn nuôi rệp để lấy thứ dịch ngọt mà chúng tiết ra [4]. Thậm chí, chúng còn tổ chức quân đội để tấn công hay phòng thủ, hoặc xây dựng tổ trong tâm thế luôn sẵn sàng cho chiến tranh.

Chúng ta sẽ tập trung vào một vài kiểu chiến tranh trong thế giới loài kiến.

1. Chiến thuật bài bản.

Đầu tiên, hãy đến với loài Megaponera Analis sống tại vùng hạ Sahara (châu Phi, cho những ai chưa biết) có thực đơn yêu thích là mối. Nhưng mối là loại sơn hào hải vị khó săn bắt, với hàm răng sắc nhọn trú ẩn trong những pháo đài kiên cố bằng đất.

Trước mỗi trận công thành, những con kiến do thám sẽ lùng sục trong phạm vi lên đến 50m để tìm kiếm con mồi. Sau khi phát hiện mục tiêu, kiến trinh sát quay về tổ và huy động hàng trăm con kiến khác kéo đến hang ổ bọn mối. Khi đến nơi, chúng chia thành nhiều nhóm; những con kiến lớn sẽ đào bới xuyên qua lớp đất phòng vệ bên ngoài, trong khi những con nhỏ hơn lách vào trong, tiêu diệt con mồi và mang thức ăn về tổ.

Để có thể nuôi sống cả đàn lên đến hàng nghìn miệng ăn, M. Analis thường phải tổ chức trung bình từ hai đến bốn cuộc cướp phá mỗi ngày. Nhưng mối không phải đối thủ dễ nhằn. Chúng có thể cắn rụng chân hoặc đầu của những con kiến, hoặc đơn giản là găm chặt bộ hàm sắc nhọn của nó vào người kẻ tấn công và nhất quyết không buông ra. Cuộc đối đầu này ác liệt đến mức, loài M. analis đã phát triển một tập tính độc nhất vô nhị trong thế giới côn trùng: chúng biết giải cứu và chữa trị cho những con kiến bị thương [5].

2. Quá mạnh đến mức đấm là đấm thôi không cần phải nghĩ.

Còn với kiến lê dương (army ants - tên gọi chung của hơn 200 loài kiến thuộc nhiều nòi khác nhau), thay vì cử một thành viên đơn lẻ đi do thám, chúng sẽ huy động cả đạo quân trực tiếp tiến hành chiến dịch tìm và diệt. Biết rằng kiến chúa có thể đẻ từ 3-4 triệu trứng/tháng, chúng không phải lo lắng quá nhiều về vấn đề quân số. Phần lớn những dòng kiến lê dương có kích thước lớn cùng bộ hàm dưới cực khỏe có thể dùng để khuân vác vật nặng hoặc xẻ thịt nạn nhân thành những phần vừa miệng.

Mỗi đàn kiến lê dương có thể tiêu diệt đến 500.000 con mồi/ngày. Chúng xơi tái gần như mọi thứ mà chúng bắt gặp trên đường: từ các loại thực vật, cho đến côn trùng sâu bọ (gồm cả những loài kiến khác). Thậm chí, các loài động vật nhỏ như ếch, thằn lằn và chim cũng trở thành mồi ngon của kiến lê dương [6]. Đặc biệt, các dòng kiến lê dương khác nhau không bao giờ đấm nhau mỗi khi đụng độ.

Kiến lê dương cũng không xây tổ cố định mà liên tục di chuyển để kiếm ăn. Giữa những cuộc càn quét, chúng hạ trại nghỉ ngơi bằng cách bám chặt vào nhau; tạo thành một tổ kiến sống với những buồng, phòng riêng biệt. Bên trong đó, kiến chúa sẽ đẻ trứng và ấu trùng được chăm sóc để bổ sung những chiến binh mới cho quân đoàn [7].

3. Chế độ nô lệ.

Một số loài còn cao tay hơn: chúng bắt kiến thợ từ loài khác về làm nô lệ phục dịch cho mình. Trong các cuộc tập kích tổ của những loài kiến láng giềng, kiến chủ nô (dulotic ant) sẽ tiêu diệt kiến trưởng thành và mang trứng chưa nở về tổ. Khi kiến non nở ra, chúng chẳng hề biết ai là đồng loại thực sự, và sẽ chấp nhận thực hiện mọi mệnh lệnh của chủ nhân mới.

Kiến nô lệ phải làm tất cả mọi việc; từ kiếm ăn, nuôi dưỡng con non; và thậm chí còn phải chăm sóc cho kiến thợ chủ nô - bởi kiến chủ nô lúc này đã tiến hóa theo hướng chuyên biệt hoá: chúng chỉ biết đi nô dịch kẻ khác và đã đánh mất khả năng tự mình thực hiện những nhiệm vụ cơ bản.

Tuy nhiên, không phải tất cả nô lệ đều cam chịu số phận. Một số nổi loạn và xé xác con non của chủ nô rồi vứt bên ngoài tổ. Hành vi nổi loạn này khá phổ biến ở loài Temnothorax Longispinosus - vốn thường là nô lệ của loài Protomognathus Americanus [8].

4. Có nhiều cách để không thua một trận đấm nhau, tìm cách khiến việc đấm nhau không diễn ra nữa là một trong số đó.

Ở những loài yếu hơn hoặc chỉ sống trong đàn có quy mô nhỏ, tránh xung đột sẽ là nước đi khôn ngoan, và các chiến thuật thiên về phòng thủ sẽ được chúng ưu tiên sử dụng.

Kiến mật cũng là loài ăn mối. Nếu hai đàn kiến mật đụng độ khi kiếm ăn, tranh chấp chắc chắn sẽ nổ ra. Bầy kiến thợ lúc này sẽ đứng trên những đôi chân của chúng, cố giễu võ giương oai hăm dọa đối thủ. Kẻ yếu thế, thường là bên có ngoại hình nhỏ hơn, sẽ nhanh chóng bỏ cuộc và rời đi nếu nhận thấy mình không có cơ may chiến thắng [9].

Một chiến thuật tránh né xung đột khác được ghi nhận thuộc về một loài kiến ở Ecuador. Trước sự tấn công của đối thủ mạnh hơn, chúng sẽ lăn những viên sỏi nhỏ lấp cửa hang để ngăn không cho kẻ thù xâm nhập. Trong khi đó, một số loài kiến Borneo thậm chí tự sát để bảo vệ tổ của chúng. Khi chạm trán kẻ địch, nó sẽ rung lắc cơ thể thật mạnh đến mức làm rách lớp vỏ cuticle, làm phun ra loại keo màu vàng chứa độc tố được sản sinh từ một tuyến bên trong cơ thể. Khi dính phải loại keo này, tên do thám khó có thể toàn mạng trở về để báo cho đàn của nó biết vị trí của những kẻ đánh bom liều chết [10]. Chưa kể, một số loài kiến chuyên về nông nghiệp còn biết sử dụng kiến đánh thuê để bảo vệ mình [11].

5. Kiến Argentina.

Nhưng nếu bạn đang tìm kiếm cuộc chiến với quy mô lớn hơn, ngang tầm với hai cuộc thế chiến trong lịch sử loài người, hãy đến với loài kiến Argentina. Chúng hiện đang kiểm soát toàn bộ khu vực miền nam California và nhiều nơi khác trên thế giới, tạo thành siêu quần thể gồm vô số những quần thể nhỏ hơn liên tục cạnh tranh lẫn nhau. Con số thương vong có thể lên đến hàng triệu cá thể kiến mỗi tuần [12] và cuộc chiến này vẫn chưa có dấu hiệu sẽ dừng lại.

Kiến Argentina đặc biệt hơn các loài kiến khác ở chỗ có nhiều kiến chúa trong đàn. Do đó, kiến vốn đã nhiều, kiến Argentina còn nhiều hơn gấp… nhiều lần. Loài kiến này có bản tính hung hăng và sự gia tăng cá thể của bản thân chúng chủ yếu bị hạn chế bởi cạnh tranh trong cùng một loài. Tuy nhiên, một vài sự kiện ngẫu nhiên của loài người đã đem loài kiến này đi khắp thế giới, tới những miền đất hứa ít thiên địch và chúng dần trở thành thế lực kiến có nhiều cá thể nhất hành tinh.

6. Bonus

Không riêng kiến, một số loài họ hàng trong cùng bộ Cánh màng (Hymenoptera) như ong bắp cày và ong mật cũng có thể huy động lực lượng để phát động chiến tranh hoặc tự vệ khi cần thiết.

Ví dụ, ong không ngòi Tetragonula carbonaria ở Úc thường có hành vi chiếm đoạt tổ của những con ong cùng hoặc khác loài. Việc chiếm cứ lãnh địa hoặc tổ ở các loài côn trùng có tính xã hội không phải là điều lạ lẫm. Nhưng điều đáng nói ở đây là về mức độ ác liệt của chiến sự. Theo mô tả của John Paul Cunningham thuộc Đại học Công nghệ Queensland tại Úc: “hai đàn ong va vào nhau chan chát giữa không trung. Những con ong rơi lộp bộp xuống đất trong khi vẫn đang ghì chặt lấy nhau, và rồi chẳng còn con nào trong hai con sống sót.” [13].

Với trường hợp của ong mật Nhật Bản, chúng là con mồi của loài có kích thước lớn hơn nhiều lần: ong bắp cày khổng lồ Nhật Bản. Trong khi một con ong bắp cày có thể giết chết đến 40 con ong mật chỉ trong một phút, thì vòi chích của những con ong mật nhỏ bé lại không thể xuyên thủng bộ xương ngoài của những kẻ khổng lồ. Thế nên chúng đã phải tìm ra cách tự vệ mới: hàng chục con ong mật cùng vây lấy một con ong bắp cày rồi đồng loạt vỗ cánh với tốc độ cực nhanh, khiến cho nhiệt độ không khí tăng cao đến mức nướng chín kẻ thù [14].

Tự nhiên có vẻ khốc liệt nhỉ.

Nhưng nhìn chung, hoặc là đừng đấm nhau từ đầu, hoặc là chiến tranh xảy ra và ta phải chấp nhận. Từ sự khốc liệt cho đến những thứ khốn nạn khác, chúng là lẽ hiển nhiên, chúng ta còn có thể mong đợi điều gì từ một cuộc chiến? Bất kể đó là cuộc chiến của kiến, ong hay loài người.

Mong muốn khả dĩ nhất có lẽ là đừng để xảy ra chiến tranh.

Nguồn: Monster Box


______________
🔥 Bạn muốn đóng góp phần công sức nhỏ bé của mình cho cộng đồng, bạn muốn làm việc trong môi trường năng động, trẻ trung và đầy chuyên nghiệp. Nhanh tay đăng ký để trở thành “một mảnh ghép trong bức tranh thanh xuân mang tên YOUTH+”
👉 Link đăng ký: http://bit.ly/recruitmentyouth2020

Đọc nhiều nhất

Cùng chủ đề Khoa học

Khám phá Khoa học →

Có thể bạn cũng thích

Xem tất cả →
Định hướng sớm, kết nối đúng việc, lớn lên cùng Youth+.Làm bài đánh giá miễn phí